Pascal programlama dili ilk olarak 1968 yilinda Niklaus Wirth tarafindan gelistirilmis yüksek seviyeli bir programlama dilidir. Bu dilin Turbo Pascal versiyonu günümüzde mühendislik çalismalarinda/hesaplamalarinda, ticari uygulamalarda, bilim ve egitim alanlarinda yaygin olarak kullanilir.
Turbo Pascal özellikle program yazmada ve okumada sagladigi kolaylilikla çok kullanilan dillerden biridir. Su anda en son olarak 7.0 sürümü bulunan Pascal'in program yapisi çok gelismistir. Programcinin kendi komutlarini yapmasi ve hatta komutlarini toplu halde bir dosyada saklayarak heryerden ulasabilmesi, çok gelismis program yazim editörü, genis yardimi, genis grafik kütüphanesi, çok sayida hazir kütüphanesi, Nesne Tabanli Programlamayi (Object Oriented Programming-OOP) desteklemesi, hata bulma kolayligi ve daha sayamayacagim birçok özelligi ile Pascal güçlü bir dil olma ünvanini tasiyor.
Ayrica Pascal'in Borland Pascal for Windows versiyonuyla windows tabanli program yazmaya olanak vermesi ve su anki en yaygin web tabanli programlama dilleriyle benzerligi ve Delphi'nin temelini olusturmasi onun diger dillerden farklarindan bazilari.
Pascal hakkinda internetten de sayamayacagimiz kadar fazla kaynak ve örnek program kodlari bulabilirsiniz. Pascal'in daha birçok özelligi var ancak bunlarin hepsini burda sayacak degilim. Artik sabirsizlandiginizi biliyorum. O zaman yavas yavas Pascal ögrenmeye baslayalim..

Bazi kisiler bilgisayarin insanlardan daha zeki oldugunu düsünse de aslinda ve kesinlikle bilgisayar en ufak bir zekasi olmayan, kendi kendine düsünemeyen ama buna karsi çok hizli islem yapabilen bir makinadir. Bilgisayar kendisine en ince ayrintisina kadar anlatmadiktan sonra hiçbirsey yapamaz ve kesinlikle düsünemez. Eger kullandiginiz programlar size akilli geliyorsa bu bilgisayardan degil, onu programlayan programcidan kaynaklaniyordur. Bilgisayarin en önemli ve insanda olmayan tek özelligi aritmetik ve karsilastirma islemlerinde çok hizli olmasidir. Insanlar bilgisayarla kendilerinin çok daha uzun zamanda yapabilecegi ve hata yapabilecekleri islemleri çok daha hizli ve hatasiz olarak yaparlar. Istedikleri ya da bilgisayarin yapmasi gereken islemlerin ne oldugunuysa ona programlama dilleri araciligiyla anlatirlar. Bir islemi bilgisayara bir defa anlattiktan (programladiktan) sonra o isi bilgisayardan istedigimiz her zaman, bilgiayar sadece daha önceden yaptigimiz programi çalistirir ve orada yapilmasi istenilen isleri sirasina uygun olarak yapar.
Programin ne oldugunu hepimiz biliyoruz. Programlama ise bir programlama dili vasitasiyla (ya da direk makine kodlariyla) bilgisayarin çalistirabilecegi programlar yapmaktir. Bu programlari yapan kisiye programci, kullanan kisiye ise kullanici denilir. Simdiye kadar hep baskalarinin yaptigi programlari kullandik. Bundan sonra biz de kendi programlarimizi yazabilecegiz ve istersek (ki isteriz) bu yazdigimiz (baska bir tabirle yaptigimiz) programlari baskalarinin da kullanmasina izin verebilecegiz.
Bu yazilari okumaya basladiginiza göre artik programlama ögrenmeye karar vermissiniz demektir. Yani benim size programlamanin faydalarini anlatmama gerek yok. Bundan sonra yapacaginiz, bütün dersleri uygulayarak anlamak ve programlamanin zevkini kesfetmek. Artik hazirsaniz algoritmalara geçebiliriz...

Eger TurK Pascal(c)'dan download ettiyseniz.Bilgisayarinizda tp70.zip ismindeki sikistirilmis dosya bulunmasi gerekiyor.Bunu Winzip programi vasitasiyla tp70 isminde bir klasöre unzipleyin.Ilgili klasörü açin ve Install.exe programini çalistirin.Eger çalistirdiginizda bir hata verirse.Ms-Dos modunda ilgili klasöre girip install yazin.Böylece kurulum programi çalisacaktir.Simdi asagidaki listeyi takip edin.

-Giris ekranini Enter tusuna basip geçin.
-Size kaynak sürücüyü soracaktir.Normalde install.exe programinin bulundugu sürücü otomatik olarak yazilmis olacaktir.Enter tusuna basin.
-Size kaynak sürücüyü soracaktir.Eger gerekli dosyalar install.exe programinin bulundugu klasördeyse degistirmeden Enter tusuna basin.
-Install Turbo Pascal on a Hard-Drive i seçip Turbo Pascali Hard Diske yükleyecegimizi belirtelim.
-Otomatik olarak C:\Tp klasörünü ayarlayacaktir.Degistirmeden Start Installation a basin.
-Dosyalarin yüklenmesini bekletin.Mavi bir mesaj kutusu çikacak.Herhangi bir tusa basin.
-Turbo Pascal'in Ingilizce Readme yazisi çikacaktir.Çikmak için Esc'ye basin.
-Turbo Pascal hard diskinizin belirtilen dizinine kurulmus olacaktir.

Simdi isimizi daha da kolaylastirmak için Not Defteri programini çalistirin ve Windows'un kurulu oldugu hard diskin içindeki Autoexec.bat dosyasini açin ve dosyanin sonuna asagidaki kodu ekleyin.

Set Path=%PATH%;C:\Tp\Bin;

Yalniz bunu yaparken dikkat edin.Baska bir kodu silmeyin.

Bu islemleri tamamladiysaniz bilgisayarinizi yeniden baslatin.Böylece kodlarinizi programa(exe) çevirecek olan Turbo Pascal Derleyicisi bilgisayariniza kurulmus olacaktir.

Bir sonraki yazi Programlama Mantigi ile ilgili.Daha önceden Qbasic,TurboC veya farkli bir programlama dili ile ugrastiysaniz,bu bölümü atlayabilirsiniz.

Genelde bir programlama dili ögrenilirken ilk yazilan aktif program ekrana "Merhaba Dünya" yazdiran programdir.Bu o kadar klasiklesmistir ki neredeyse bir standart haline gelmistir.Bende bu kurali bozmak istemiyorum.Iste "Merhaba Dünya" programinin kodlari...

Program merhaba;beginwrite ('Merhaba Dunya');readln;end. Derleyip çalistirin sonucu göreceksiniz.Burada write komutu parantez ve tirnak isaretleri arasindaki stringi(sayi olmayan-alfanümerik) yazdirmaya yarar.Bu da ayni sonucu veren fakat kodu farkli olan bir program.

beginwrite ('Merhaba ');write ('Dunya');end. Gördügünüz gibi tirnak isaretleri içindeki boslukta programa yansiyor.Isterseniz o boslugu kaldirip programi derlemeyi deneyin.Merhaba ve Dunya kelimelerinin bitisik yazildigini göreceksiniz."write" komutu tek satira yazi yazmak için kullanilir."writeln" komutu ise stringi yazip imleci bir alt satira atlatir.Asagidaki örnegi inceleyin.

Program merhaba3;beginwriteln('Merhaba Dunya');writeln('Merhaba Mars');writeln('Merhaba Saturn');end. "readln" komutu kullanicinin programa girdi girmesine izin verir.Girdi girisi Enter tusuyla sonlandirilir.Bu girdi bir degiskene atanabilir yada hiçbirsey yapmadan kullanicinin Enter tusuna basmasi beklenebilir.Asagidaki örnegi incleyin.

Program readln1;beginwriteln('Programi sonlandirmak icin Enter tusuna basiniz.');readln;end.

Gerçek Sayi Tipleri:
Tabii bunlara gerçek diyorsak digerleri sahte degil. Gerçekten kastimiz virgüllü ya da ondalikli ya da kesirli demektir. Bu tip sayilarin da tipki tamsayilarda oldugu gibi çesitleri var. Bu çesitliligin temel sebebi gereksiz hafiza kullanmaya engel olmaktir.
. Real'in sinirlari "2.9 çarpi 10 üzeri -39'dan 1.7 çarpi 10 üzeri 38'e kadardir". Real tipinin disindaki tipleri kullanabilmeniz için prograinizin en basina {$N+} yazmaniz gerekebilir. Bunu bilmeniz gerekmiyor, real size yeter. Simdi biraz da bu tip gerçek degiskenlerle örnek yapalim.
Örnek 1: Bu program girilen sayinin karekökünü bulur. sqrt(); komutunu sonra anlatiriz. Simdilik bu komutun bir sayinin karekökünü bulmaya yaradigini bilmeniz yeter.
Program Karekok;
Uses Crt;
Var
sayi:integer;
karekoku:real;
Begin clrscr;
write('Bir tamsayi giriniz: ');readln(sayi);
karekoku:=sqrt(sayi);
write('Bu sayinin karekökü: ',karekoku:16:5);
readln;
end.

Burda kullanilan write komutunun özel bir sekli. Sayiyi düzgün yazdirmayi sagliyor. Daha sonra ayrintili görecegiz. Bunlari kaldirip direk olarak
write('bu sayinin karekökü:',karekoku);
seklinde yazip deneyin. Sayiyi bilimsel olarak sonuna E falan koyarak yazar.
Örnek 2: Bu program kullanicidan 3 dersinin notunu ister ve ortalamasini bulup ekrana yazar.
Program ortalama_bul;
Uses crt;
Var
not1, not2, not3: integer;
ort: real;
Begin Clrscr;
Write('Matematik Notunuz (0..100 arasi): ');readln(not1);
Write('Fizik Notunuz (0..100 arasi): ');readln(not2);
Write('Kimya Notunuz (0..100 arasi): ');readln(not3);
ort:=(not1 + not2 + not3)/3;
write('Ortalamaniz: ',ort:5:2);
Readln;
End.

Burada dikkat etmeniz gereken birsey daha var. ortalamayi hesaplarken yaptigimiz isleme dikkat edin. Tipki matematik dersinde gördügümüz gibi parantezlerin islem önceligi var. Sayilarla yapabileceginiz aritmetik islemleri ilerde görecegiz.
Buraya kadar yapilan ve bundan sonra yapilacak bütün örnekleri kendi elinizle Pascal editöründe yazmanizi tavsiye ederim. Yoksa ögrenemezsiniz. Ama eger kodlari direk olarak Pascal editörüne aktarmak istiyorsaniz kodu isaretleyip sag tiklayin ve kopyala yapin. Daha sonra Not defterini (notepad) açip oraya yapistirin kodlari ve kaydedin. ama kaydederken dosya isminin sonuna .pas yazin. Mesela deneme.pas gibi. Kaydettikten sonra daha önce anlattigimiz sekilde üstüne çift tiklayarak açabilirsiniz. Sonra istediginiz gibi düzeltebilir veya çalistirabilirsiniz.

Char Degisken Tipi:
String degiskenler 255 karakterlik veri alabiliyordu. Char ise tahmin edeceginiz gibi daha fazla karakter almiyor! Char tipinde bir degisken yanlizca bir adet karakter alabilir ve bir byte yer kaplar hafizada. Yine string tipindeki gibi deger atamasinda iki apostrof isareti arasina en fazla 1 karakter olabilecek sekilde yazilir. Örnek bir program yapalim daha iyi anlariz.
Program Char_Tipinde_alistirma;
Uses crt;
var
c: char;
isim: string;
a: byte;
begin
clrscr;
write('Yine adinizi girin bakalim....: ');readln(isim);
write('Simdi en fazla ',length(isim),' olacak sekilde sifindan büyük bir sayi giriniz: '); readln(a);
c:=isim[a];
writeln('Sizin isminizin ',a,'. harfi "',c,'"');readln;
end.

Bu örnek simdiye kadar yaptiklarimizin en karisigi gibi gözükebilir ama biraz dikkat ederseniz anlayacaginiz kesin. clrscr; komutuna kadar olan yeri biliyorsunuz. Ondan sonra isim adli degiskene ekrandan (daha sonra ayrintili olarak anlatacagimiz sekilde) bilgi girilmesi isteniyor. Ondan sonra yazilan write ifadesinde bilmedigimiz birsey var. Length fonksyonu bir string tipli ifadenin kaç karakter uzunlugunda oldugunu verir. Bunu da daha sonra anlatacagiz. Ondan sonra c:=isim[a]; ifadesinde c adli char degiskene isim degikeninin a. karakterini atiyoruz. Mesela isminiz "Osman" ise ve a degerine de 3 girdiyseniz c:= ifadesinin karsisindaki deger 'm' olur. Yani c degiskeninin degerine 'm' harfini (karakterini) atamis oluruz. Programi birkaç defa çalistirarak daha iyi anlayabilirsiniz.
Tabii bu sekilde bizim pek isimize yaramayabilir ama özellikle bir char tipindeki degiskeni readkey komutuyla kullanilarak faydalanabiliriz. Bunlara ilerde deginecegiz.
Bunlarin disinda su anda hemen kullanamayacak olsak da diger tiplere de kisaca deginelim.
Boolean Tipli degiskenler:
Degeri ya TRUE (dogru) ya da FALSE (yanlis) olabilen degiskenlerdir. Mantiksal karsilastirmalarda kullanilabilir. Hafizada 1 byte alan kaplar.
Bundan sonraki tipdeki olan dizi ve record tipleri için sonraki derslerde özel bir bölüm açip anlatacagi çünkü kullanim alanlari çok genis.
Dizi (Array) tipli degiskenler:
Dizi degisken genelde benzer bilgileri bulunduran degiskenlerdir. Örnek verirsek daha iyi anlasilir. Önceki programlarimizin birisinde hatirlarsaniz bir ögrencinin üç notunun ortalamasini bulmustuk. Peki 1 degil de 100 ögrenci varsa ne olacak. Her birisi için üç not ve bir ortalama olmak üzere 4 degisken tanimlarsak toplam 400 degisken tanimlamamiz lazim. Bu hem çok uzun zaman alir, hem de degisken isimlerini birbirine karistirmamiz olasidir. Bunun yerine 100 ögrencinin 3'er notunu ve ortalamasini sadece 2 degisken kullanarak kolayca tutabiliriz. Bunun için degisken tanimlarimiz
Var
notlar: Array[1..100,1..3] of byte;
ortalama: Array[1..100] of real;
seklinde olmalidir. Simdilik bunlari nasil kullanacagimiz fazla deginmeden geçelim çünkü diziler diye ayri bir bölümde hepsini anlatacagim.
Kayit (Record) tipli degiskenler:
Simdiye kadar bir ögrencinin adi, notlari ve ortalamasi için ayri degiskenler kullandik. Peki bunlarin hepsini bir ana degiskenin alt degiskenleri olarak tutsak daha kolay ve anlasilir olmaz mi? Özellikle bu tip degiskenler dosyalama konusunda çok isimize yarayacak. Genel olarak tanimlamasi su sekildedir:
Type
kayit_tipi=Record
degiskenler...
end;
Var
kayit_adi = kayit_tipi;
Gördügünüz gibi bu tip bir degiskeni tanimlamak için type etiketini kullaniyoruz ve yeni bir tip olusturuyoruz ilk önce. Sonra bir degiskeni tipi bu olacak sekilde tanimliyoruz. Hemen örnek bir program yazalim. Bunu kendi ellerinizle yazmalisiniz (ben de hep öyle yapiyorum):
Program Filiz;
uses crt;
type
ogrenci_tipi=Record
isim: string[40];
not1: byte;
not2: byte;
not3: byte;
orta: real;
end;
Var
ogrenci: ogrenci_tipi;
Begin clrscr;
write('Isminiz:');readln(ogrenci.isim);
write('1. Sinavin sonucu:');readln(ogrenci.not1);
write('2. Sinavin sonucu:');readln(ogrenci.not2);
write('3. Sinavin sonucu:');readln(ogrenci.not3);
ogrenci.orta:=(ogrenci.not1+ogrenci.not2+ogrenci.n ot3)/3;
write('Ortalamaniz: ');write(ogrenci.orta);
readln;
end.

Gördügünüz gibi kayit tipindeki bir degiskenin alt degiskenini nokta ile ayirarak kayit_degiskeni.alt_degisken seklinde yaziyoruz. Isterseniz with deyimini kullanarak alt degisken isimlerini direk de kullanabilirsiniz:
yastik;
uses crt;
type
ogrenci_tipi=Record
isim: string[40];
not1: byte;
not2: byte;
not3: byte;
orta: real;
end;
Var
ogrenci: ogrenci_tipi;
Begin clrscr;
with ogrenci do begin
write('Isminiz:');readln(isim);
write('1. Sinavin sonucu:');readln(not1);
write('2. Sinavin sonucu:');readln(not2);
write('3. Sinavin sonucu:');readln(not3);
orta:=(not1+not2+not3)/3;
write('Ortalamaniz: ');write(orta:5:2);
end;
readln;
end.

Bu iki program de birbirinin aynisi islemleri yapar. With Türkçe'de "ile, beraber" demektir.Simdilik bu record tipinin üzerinde fazla durmayalim. Dosyalar konusunda ayrintili olarak görecegiz zaten.

Read/Readln Komutu

Ekrana yazi yazdirmayi gördük. Simdi de ekrandan (daha dogrusu ekran vasitasiyla kullanicidan) bir veri (isim, yas, telefon numarasi gibi..) almaya bakalim. Bu islem için Read ya da Readln (genellikle readln) komutu kullanilir. Read komutunu kullanirsaniz kullanici çok hata yapar. En iyisi readln kullanmak. Ben bunu anlatayim. Kullanim sekli Readln(degisken); seklindedir ve kullanildigindan kullanicidan bir seyler yazip enter'a basmasini bekler. Enter'a basilinca kullanicinin yazdigi verileri parantez içerisine yazilan degiskene aktarir ve artik bu degiskenin degeri bu olur. Yani üstüne falan eklenmez. Eski degeri silinir ve yeni degeri kullanici ne girdiyse o olur. Genellikle write komutuyla yan yana (daha dogrusu ar arda) kullanilir. Çünkü kullanicinin ne girmesi gerektigini ona söylememiz lazim. Örnek için basit program:

Program Oku_bakiim;
uses crt;
var
a:integer;
isim:string[40];
begin clrscr;
write('Bu program verilen bir sayinin karesini ve kubunu bulur');
writeln;
write('Bir Sayi Giriniz: ');readln(a);
write(a,' sayisinin karesi ',a*a,' ve kubu ',a*a*a,' olur.');
writeln;
write('Adinizi giriniz: ');
readln(isim);
clrscr;
Writeln('Gule gule ',isim);
Writeln('Programi bitirmek icin Entera basiniz...');
readln;
end. Programi TP'da yazip çalistirin ve sonucuna bakin. Bu program write/writeln ve readln komutlarinin anlasilmasina yeterlidir. Zaten ilerde bu iki komutu çok kullanacagiz. Belki fark etmissinizdir bu readln komutunun bazi yetersizlikleri var. Mesela kullanicidan bir sayi girmesini istiyoruz. Ama kullanici sayi olmayan buraya bir seyler de yazabilir ve biz bunu engelleyemeyiz. Bu durumda program hata verir. Bunu önlemek için kendi readln komutumuzu kendimiz olusturmaliyiz. Bunu ilerde görecegiz.

Programlamanin en zevkli yani bir seyleri karsilastirip sonucuna göre bir islem yapmak ya da yapmamaktir diyebilirim. Aslinda programlama da zaten budur. Programlamaya ilk baslarken algoritmalar konusunda bir örnek vermistik. Orada "Eger hava yagmurluysa semsiyeni al" demistik. Bu islemi simdiye kadar ögrendigimiz komutlarla yaptirmamiz olanaksizdir.
Karsilastirma ve karar verme islemleri olmasa program ilk satirindan itibaren satir satir çalisir ve en sonunda "End." komutuyla biter. Yani program içerisinde belirli sartlarda programin akisi degistirilemez. Pascal'da (ve neredeyse bütün programlama dillerinde ve scriptlerinde) kontrol deyimi if..then..else seklindedir. Ayrica Pascal'da baska kontrol deyimleri de vardir. If...then...else deyiminin genel kullanimi:

if (sart ya da sartlar) then
sart dogruysa yapilacak islem
else
sart yanlissa yapilacak islem
gibidir. Tabii ki hepsi bir satirda da kullanilabilir. Ayrica sartin dogru olmasi (ya da yanlis olmasi) durumunda birden çok islem yaptirilmak isteniyorsa bu islemlerin hepsi begin ile end arasina su sekilde yazilir:

if (sart ya da sartlar) then begin
sart dogruysa yapilacak islemler
end else
sart yanlissa yapilacak islemler
end;
begin ve end;'i birazdan anlatacagim. Simdi çok basit bir örnek yapalim:

Program Deneme;
Uses Crt;
Var
notu:integer;
Begin Clrscr;
write('Matematik Dersinden Aldiginiz Notu Giriniz: ');Readln(notu);
clrscr;
if notu>69 then write('Aferin Geçtiniz!') else write('Malesef Kaldiniz!');
write(readkey);
end.
Bu program sinavdan aldiginiz notu belirli bir islemden geçiriyor ve sonucuna göre bir seyler yazdiriyor. Simdi biraz daha ayrintili görelim. if komutuna kadar olan her seyi daha önce gördük. Readln komutuyla sayisal bir bilgi olan sinav sonucu notu degiskenine aktariliyor. Ondan sonra ekran siliniyor. Sonra su komut var:

if notu>69 then write('Aferin Geçtiniz!') else write('Malesef Kaldiniz!');
Ilk önce bu komutla ne yapilmak istendigine bakalim. Amaç eger notu degiskeninin degeri 69'dan büyükse ekrana 'Aferin Geçtiniz!', eger degilse (yani notu degiskeninin degeri 69'a esit ya da daha küçükse) ekrana 'Maalesef Kaldiniz' yazdirmaktan ibarettir. Yani bu komutun Türkçe meali:
Eger notu degiskeninin degeri 69'dan büyük ise Aferin Geçtiniz! yaz, degilse Malesef Kaldiniz! yaz.
notu>69 ifadesini parantez içerisine de yazabilirsiniz. Zaten birden fazla sart varsa parantez kullanmak mecburidir. Dikkat edin write('Aferin Geçtiniz!') ifadesinde noktali virgül yok. Neden? Çünkü komut daha bitmedi. Derslerin basinda "Pascal'da her komutun sonuna noktali virgül konulur" demistim.
Programlamada notu>69 ifadesinin degeri ya TRUE (dogru) olur ya da FALSE (yanlis). Burada notu'nun degeri 69'dan büyükse bu sart TRUE, degilse FALSE olur. Eger Sart true ise THEN ifadesinden sonraki islemler, eger sartin sonucu false ise ELSE ifadesinden sonraki islemler yapilir. Biraz düsünürseniz burada aslinda else deyimi kullanilmadan da program yapilabilir. Nasil mi? Iste böyle:

Program Deneme;
Uses Crt;
Var
notu:integer;
Begin Clrscr;
write('Matematik Dersinden Aldiginiz Notu Giriniz: ');Readln(notu);
clrscr;
if notu>=70 then write('Aferin Geçtiniz!');
if notu<70 then write('Malesef Kaldiniz!');
write(readkey);
end.
Burada sarti 69 yerine 70 yaptik. Bir sey fark etmez. Maksat degisiklik olsun. Bu arada eger write(readkey); de ne diyorsaniz bir önceki konuya göz atin. Gördügünüz gibi

if (notu>=70) then write('Aferin Geçtiniz!');
if (notu<70) then write('Malesef Kaldiniz!');

ile

if (notu>=70) then write('Aferin Geçtiniz!') else write('Malesef Kaldiniz!');
ifadeleri ayni isi yapiyorlar. Tabii ki else kullanmak daha mantikli. if deyimine genel olarak anladiysak (ve kendimiz de biraz örnek yaptiysak) simdi karsilastirma islemlerine bir göz atalim:

= : Esit. Sagindaki ve solundaki degerler birbirine esit ise sonuç dogru, degilse yanlis olur.

<> : Esit degil. Sagindaki ve solundaki degerler esit degilse sonuç dogru, esitse sonuç yanlis olur. Bu islem sayisal olmayan (yani alfasayisla olan) ifadelerde de kullanilabilir.

> : Büyüktür. Solundaki deger Sagindaki degerden büyükse sonuç dogru, degilse yanlis olur.
>= : Büyük esit. Solundaki deger sagindaki degerden büyükse ya da esit ise dogru, degilse yanlis olur
<= : Küçük esit. Solundaki deger sagindaki degerden küçük ya da esit ise dogru, degilse yanlis olur.
in : Içerisinde. Solundaki deger sagindaki kümenin içerisinde mevcut ise degeri dogru, degilse yanlis olur.

Buradaki dogru (True) ya da yanlis (False) kavramlarini belirtmistim. Program akisi bunlara göre belirlenir. Simdiye kadar ögrendiklerimizle bir ögrencinin Matematik dersinden 100 üzerinden aldigi sinav notunu 5'lik sisteme çeviren programi yapalim. Beslik sistemin ne oldugunu biliyorsunuzdur:

0-44 arasi 1
45-54 arasi 2
55-69 arasi 3
70-84 arasi 4
85-100 arasi 5
seklindedir. Buradan ögrencilerin 5 alamamasina kizan velilere duyurulur. Simdi programimizi yazalim:

Program Denemedir;
Uses Crt;
Var
yuzluk, beslik:byte;
Begin Clrscr;
write('Matematik sinavinin sonucu (0 ile 100 arasi)..: ');readln(yuzluk);
if yuzluk<=44 then beslik:=1;
if (yuzluk>=45) and (yuzluk<=54) then beslik:=2;
if (yuzluk>=55) and (yuzluk<=69) then beslik:=3;
if (yuzluk>=70) and (yuzluk<=84) then beslik:=4;
if yuzluk>=85 then beslik:=5;
clrscr;
writeln('Yüz üzerinden.....: ',yuzluk);
writeln('Bes üzerinden.....: ',beslik);
readln;
end.
Gördügünüz gibi artik ögrenciler her sinavdan sonra aldiklari notun 5'lik sistemde kaça denk geldigini kara kara düsünmeyecekler. Açacaklar programi yazacaklar notlarini, bilgisayar hesaplayacak  Bu arada bu and kelimesinin nereden ve neden geldigini anlatacagim, simdiden panige kapilmayin.
Bu arada simdiye kadar yaptigimiz programlarimizi EXE yaptiniz mi bilmiyorum. Eger hala denemediyseniz bunu yapin mesela. Açin programinizi ve ilk derslerde anlattigi gibi exe yapin. Muhtelemen exe dosyaniz pascal'in bulundugu dizinde olusacaktir. Ordan bulabilirsiniz. Exe dosyaniz olustugu halde bulamiyorsaniz Baslat menüsünden Bul/Dosya ve Klasörler seçeneginden dosya adini yazarak arayabilirsiniz. Dosyanizi nasil exe yapacaginizi unuttuysaniz "Pascal editörü'nün kullanimi" adli derse bakin. Programi exe yapmayi basardiysaniz Windows'ta çift tiklayarak çalistirabilirsiniz artik. If then else kalibina genel bir giris yaptik. Sidmi devam edelim..
if then else kalibinin genel olarak "if (sart ya da sartlar) then begin islemler.. end else begin islemler.. end;" seklinde oldugunu söyledik. Yani if ile birden çok sarti da sinayabiliriz. Aslinda basta if kalibinin mantiksal karsilastirma oldugunu söylemek gerekirdi ama zaten sizin anladiginizi saniyorum. Yani siz bu if kalibini kullaninca bilgisayara bir mantiksal karsilastirma yaptiriyorsunuz. Bir önceki örnegimizde if ile birlikte iki sart kullandik. Sartimiz söyle idi:

if (notu>=55) and (notu<=69) then beslik:=3;
Burada and kelimesiyle (Türkçe'si "ve" demektir) yanlizca iki sartin da dogru oldugu durumlarda bu islemi yapmasini söylüyoruz. (Bu arada tahmin ettiginiz gibi else'in kullanimi zorunlu degil.) Yukardaki sartin Türkçesi söyledir:
Eger notu degiskeninin degeri 55'ten büyük ya da 55'e esit VE notu degiskeninin degeri 69'dan küçük ya da 69'a esit ise beslik degiskeninin degerini 3 yap.
Burada >= ve <= kullandigimizdan cümle biraz karisik oldu. Baska bir örnegi Türkçe'ye çevirelim. Örnegin;

if (notu>54) and (notu<70) then beslik:=3;
Kalibinin Türkçe'si daha sade olur ve yukardaki örnekle aslinda ayni isi yapar (Sayilara dikkat ederseniz bunu görürsünüz):

Eger notu 54'den büyük VE 70'den küçük ise beslik degiskeninin degerini 3 yap.
Yani burada aslinda bilgisayara notu degiskeninin degerinin 55 ile 69 arasinda oldugu durumlardan bahsediyoruz. Zaten notu degiskeninin degeri 54'den büyükse ve 70'den küçükse bunlardan baska bir sayi olamaz. Peki ilk derslerimizde ögrendigimiz Set (yeni Küme) tipinde bir veri kullanarak bunu daha kisa ve anlasilir olarak yapamaz miyiz. Mesela bilgisayara direk olarak "Eger notu 55 ile 69 arasindaysa beslik degiskeninin degerini 3 yap" diyemez miyiz? Deminki örnekte And kullanmistik, burdada Türkçesi içerisinde, içinde anlaminda olan in kelimesini kullanacagiz. Yani notu degiskeninin degerinin "55 ile 69 arasindaki tüm sayilari kapsayan bir küme" içerisinde olup olmadigini kontrol edecegiz. Nasil mi? Iste böyle:

if notu in [55..69] then beslik:=3;
Gördünüz mü ne kadar kisa ve anlasilir oldu! Burada kümemiz [55..69] 'dur. Bunu daha önce anlatmistik. Ama birazdan in ifadesiyle kullanimini özel olarak ele alacagiz. Simdi and ve in gibi diger ifadelerin hepsine bir göz atalim:


AND : Ve demektir. Arasina konuldugu iki (ya da daha fazla) sartin hepsinin dogru oldugu durumlarda sonuç dogru, aksi halde yanlis olur
OR : Veya anlamindadir. Arasina konuldugu iki (ya da daha fazla) sartin en az birisinin dogru oldugu durumlarda sonuç dogru, aksi halde, yani hepsi yanlis ise sonuç yanlis olur.
NOT : Degil manasindadir. Bir ya da daha fazla sartin soluna konuldugunda sartlarin sonucunun tersini yapar. Yani sonuç true ise false, false ise true olur.
In ifadesi bunlarin içerisine girmiyor. Zaten onu bir önceki sayfadaki tabloda vermistik. Ayrica bir de az kullanilan xor var ama ben simdiye kadar onu hiç kullanmadim. Gerekirse ilerde anlatiriz. Anlami "veya degil"dir.